Sećanja na mučenja, zločine i represiju francuske vojske tokom Alžirskog rata za nezavisnost i dalje duboko obeležavaju alžirsko društvo, pokazuje reportaža „Monda“ iz Alžira.
Francuska novinarka Florans Bože vratila se u Alžir kako bi, kroz svedočenja preživelih i njihovih porodica, prikazala koliko su traume iz rata od 1954. do 1962. godine i dalje žive, posebno u trenutku kada su odnosi Pariza i Alžira ponovo u dubokoj krizi.
Jedna od centralnih priča je sudbina Baje Laribi, poznate kao „crna Baja“, koja je kao devetnaestogodišnja bolničarka pristupila alžirskom pokretu otpora. Francuska vojska uhapsila ju je u decembru 1957. godine, dok je sa drugim bolničarkama prevozila ranjene borce ka Tunisu.
Prema svedočenju koje je kasnije potvrđeno i kroz istraživanje vojnih arhiva, francuski vojnici su nakon okršaja zarobljene ranjenike položili na zemlju, a zatim preko njih prešli oklopnim vozilom. Zvanična verzija godinama je glasila da su poginuli „u žaru borbe“.
Baja Laribi je potom prebacivana iz jednog pritvorskog centra u drugi, gde je bila izložena mučenju i seksualnom nasilju. Njena sestra Fatma svedoči da je Baja do kraja života nosila ožiljke i da Francuskoj nikada nije oprostila.
„Francuska ju je traumatizovala za ceo život i sve nas je previše naterala da patimo“, rekla je njena sestra.
U reportaži se navode i svedočenja drugih preživelih, poput Selima Ben Amire, koji je kao petnaestogodišnjak uhapšen 1958. godine tokom racije francuske vojske u Konstantinu. On je, prema sopstvenom svedočenju, dve nedelje bio izložen mučenju, uključujući vodu i struju, u objektu koji je služio kao centar za ispitivanje.
Na mestu nekadašnje farme Amezijan, gde su zatvorenici ispitivani i mučeni, Ben Amira je prvi put posle decenija opisao prostorije u kojima su ljudi držani, zatvarani, prebijani i odvođeni na pogubljenja.
„Mi smo bili borci otpora, kao što su Francuzi bili pod nemačkom okupacijom“, poručili su on i njegov saborac, odbacujući nazive kojima su ih francuske vlasti nekada označavale.
„Mond“ podseća i na masakr u pećini Ušetuh u martu 1959. godine, kada su se meštani, bežeći od francuske operacije u planinama Ores, sakrili u pećinu. Prema svedočenjima preživelih, francuska vojska je opkolila pećinu, koristila gas i eksploziv, a u napadu je stradalo 118 ljudi, većinom civila.
Za mnoge Alžirce, pitanje nije samo istorijsko, već i duboko lično. Starije generacije i dalje nose direktne traume rata, dok mlađi Alžirci sve češće govore o nepoverenju prema Francuskoj, smatrajući da Pariz nikada nije u potpunosti priznao razmere kolonijalnih zločina.
Iako je Francuska poslednjih godina priznala odgovornost u pojedinim slučajevima, uključujući slučajeve Morisa Odena, Alija Bumendžela i Larbija Ben Mhidija, mnogi u Alžiru smatraju da su ti gestovi nedovoljni i da ne predstavljaju sveobuhvatno priznanje onoga što se dogodilo.
Odnosi Francuske i Alžira dodatno su pogoršani od 2024. godine, usled diplomatskih kriza, sporova oko istorijskog nasleđa, pitanja Zapadne Sahare i zahteva Alžira za izvinjenje i reparacije.
Zaključak reportaže je da rat za nezavisnost nije samo prošlost, već živa rana koja i dalje oblikuje političke odnose, porodična sećanja i osećaj nepravde u Alžiru. Bez jasnog priznanja, poštovanja i istinskog suočavanja sa kolonijalnim zločinima, pomirenje dve zemlje ostaje daleko.
