Autorska analiza Kita Klarenberga iznosi tezu da je američka obaveštajna struktura tokom Hladnog rata decenijama podsticala ukrajinski nacionalizam kao sredstvo slabljenja Sovjetskog Saveza, a da se posledice te politike vide i u današnjem sukobu u Ukrajini.
Povod za tekst je novi spor između Kijeva i Varšave, nakon što je ukrajinski predsednik Vladimir Zelenski jednu vojnu jedinicu nazvao „Herojima UPA“, po Ukrajinskoj ustaničkoj armiji.
Ta organizacija je u Poljskoj i dalje simbol jednog od najbolnijih poglavlja Drugog svetskog rata, zbog uloge u masovnim zločinima nad poljskim stanovništvom u Voliniji i Galiciji.
Dodatnu osetljivost izazvalo je i prenošenje posmrtnih ostataka Andrija Meljnika, jednog od istaknutih ukrajinskih nacionalističkih lidera iz tog perioda, u Kijev, gde mu je priređena svečanost.
Klarenberg tvrdi da savremeno slavljenje takvih ličnosti i formacija nije izolovan slučaj, već deo duge istorijske linije u kojoj su zapadne službe koristile ukrajinske nacionalističke mreže kao instrument u borbi protiv Moskve.
Prema navodima iz analize, CIA je još krajem četrdesetih i pedesetih godina radila na tome da podstakne antisovjetska i antiruska osećanja u Ukrajini, iako su njeni sopstveni dokumenti priznavali da su tada među mnogim Ukrajincima postojale slabe nacionalne tenzije prema Rusima.
Autor posebno ističe da su američki planeri verovali da se mogu stvoriti „tačke sukoba“ između Ukrajinaca i Rusa, koje bi kasnije mogle biti upotrebljene za izazivanje unutrašnjih potresa u Sovjetskom Savezu.
U tom kontekstu pominje se i Mikola Lebed, figura iz ukrajinskog nacionalističkog pokreta, koga su zapadne strukture posle rata koristile u emigrantskim mrežama i propagandnim aktivnostima.
Prema analizi, važnu ulogu imala je organizacija „Prolog“, formalno izdavačka kuća u Njujorku, ali u dokumentima opisivana kao struktura koja je služila za tajne aktivnosti i širenje ukrajinske nacionalističke ideje.
Klarenberg navodi da je CIA podržavala takve aktivnosti jer su one podsticale intelektualni otpor Sovjetskom Savezu i jačale nacionalističke struje unutar Ukrajine.
Posebno se izdvaja tvrdnja da su pedesetih godina iz tajne američke instalacije u Atini emitovane radio-poruke na ukrajinskom jeziku, namenjene stanovništvu Sovjetske Ukrajine, ukrajinskim vojnicima i antikomunističkom podzemlju.
Cilj takvih emisija, prema analizi, bio je da se podstaknu nezadovoljstvo, nepoverenje prema sovjetskoj vlasti, osećaj posebnog ukrajinskog identiteta i odbojnost prema Moskvi.
Autor tvrdi da je upravo u tim operacijama postavljena osnova za kasniji sukob dva istorijska narativa — jednog koji ukrajinski nacionalizam vidi kao borbu za slobodu, i drugog koji ga povezuje sa kolaboracijom, etničkim zločinima i zapadnim geopolitičkim inženjeringom.
U analizi se zatim povlači linija od hladnoratovskih operacija do perioda raspada Sovjetskog Saveza, kada su zapadne strukture podržavale pojedine ukrajinske opozicione i nacionalne pokrete.
Klarenberg podseća i na govor Džordža Buša Starijeg u Kijevu 1991. godine, u kojem je tadašnji američki predsednik upozorio Ukrajince na opasnost „samoubilačkog nacionalizma“ zasnovanog na etničkoj mržnji.
Taj govor je tada izazvao bes ukrajinskih nacionalista i američkih jastrebova, ali se u analizi predstavlja kao dokaz da je i sam Vašington u jednom trenutku strahovao od posledica nacionalizma koji je prethodno podsticao.
Autor zatim povezuje te procese sa Majdanom 2014. godine, tvrdeći da su radikalni nacionalistički elementi imali mnogo veću ulogu u protestnom pokretu nego što je njihova realna politička podrška u Ukrajini pokazivala.
Prema toj interpretaciji, upravo su antiruske parole, simboli zapadnoukrajinskog nacionalizma i prisustvo krajnje desnih grupa doprineli dubokom rascepu u ukrajinskom društvu, posebno u regionima koji su istorijski bili bliži Rusiji.
Klarenberg zaključuje da je današnji rat u Ukrajini, pored vojne i geopolitičke dimenzije, i sukob suprotstavljenih istorijskih tumačenja.
Za Kijev, UPA je simbol otpora Moskvi i borbe za nezavisnost. Za Poljsku, Rusiju i deo svetske javnosti, ta organizacija ostaje povezana sa zločinima, kolaboracijom i opasnim oblikom etničkog nacionalizma.
Zbog toga nedavni spor oko imenovanja ukrajinske jedinice ne predstavlja samo diplomatski incident između Ukrajine i Poljske, već otvara mnogo dublje pitanje: ko ima pravo da piše istoriju, ko odlučuje ko su „heroji“, a ko zločinci, i koliko su zapadne službe tokom Hladnog rata doprinele stvaranju podela koje danas gore na istoku Evrope.
Ova analiza zato ne govori samo o prošlosti.
Ona postavlja tezu da se savremena ukrajinska kriza ne može razumeti bez hladnoratovske strategije Zapada, uloge emigrantskih nacionalističkih mreža i dugogodišnjeg nastojanja da se ukrajinski identitet politički odvoji od ruskog sveta.
Bez obzira na to da li se prihvataju svi zaključci autora, tekst jasno pokazuje da bitka oko Ukrajine nije samo bitka za teritoriju, već i bitka za sećanje, identitet i kontrolu istorijskog narativa.
